Toz Ölçümü
Toz ölçümü; çalışanların çalışma sırasında havada bulunan tozlara ne düzeyde maruz kaldığının ve işyerindeki toz kaynaklarının belirlenmesi amacıyla gerçekleştirilir. Kişisel toz maruziyeti ile çalışma ortamı toz ölçümleri; solunum yoluyla alınabilecek partiküllerin değerlendirilmesi, riskli işlerin ve çalışan gruplarının belirlenmesi, kontrol tedbirlerinin planlanması ve meslek hastalıklarının önlenmesi için temel veri sağlar.
Toz Ölçümü Hakkında Temel Bilgiler
Toz ölçüm yöntemi ve numune alma başlığı; işyerinde oluşan tozun niteliğine, parçacık boyutuna, çalışanların görevlerine, maruziyet süresine ve değerlendirilecek maddeye göre belirlenmelidir. Her toz türü aynı sağlık riskini taşımaz ve her işyeri için aynı ölçüm yöntemi uygulanamaz.
Toz Ölçümü Neden Yapılır?
İşyerinde oluşan tozlar solunum yoluyla vücuda girebilir, göz ve ciltle temas edebilir veya çalışma alanındaki görüş ve temizlik koşullarını olumsuz etkileyebilir. Tozun sağlık üzerindeki etkisi; kimyasal bileşimine, parçacık büyüklüğüne, havadaki yoğunluğuna, maruziyet süresine ve çalışanın bireysel özelliklerine göre değişir.
Uzun süreli veya yüksek düzeyde toz maruziyeti; solunum yolu tahrişi, astım, kronik akciğer hastalıkları, alerjik etkiler ve bazı tozlarda pnömokonyoz gibi ciddi meslek hastalıklarıyla ilişkilendirilebilir. Yanıcı tozlar ayrıca uygun koşullarda yangın ve patlama riski oluşturabilir.
Toz ölçümü; çalışanların maruziyet düzeylerinin belirlenmesi, toz oluşturan proseslerin tespit edilmesi, havalandırma ve emiş sistemlerinin etkinliğinin değerlendirilmesi, teknik ve organizasyonel tedbirlerin planlanması ve mevcut önlemlerin yeterliliğinin izlenmesi amacıyla yapılır.
Toz Ölçümü Kapsamında Yapılan Başlıca Çalışmalar
Kişisel Toz Maruziyeti Ölçümü
Çalışanın solunum bölgesine yerleştirilen kişisel numune alma ekipmanı ile görev veya vardiya süresince maruz kaldığı toz miktarı belirlenir. Çalışan riskinin değerlendirilmesinde temel ölçüm yaklaşımıdır.
Çalışma Ortamı Toz Ölçümü
Üretim alanı, atölye, kırma-eleme bölgesi, dolum hattı, depo veya benzeri alanlardaki toz düzeyi belirli noktalarda incelenir. Toz kaynaklarının ve yayılım bölgelerinin belirlenmesine veri sağlar.
Solunabilir Toz Ölçümü
Burun ve ağız yoluyla solunum sistemine girebilen daha geniş parçacık grubunun değerlendirilmesidir. Uygulanacak numune alma başlığı ve yöntem, ölçüm amacına göre seçilir.
Respirabl Toz Ölçümü
Akciğerlerin gaz değişim bölgelerine kadar ulaşabilen daha küçük parçacıkların değerlendirilmesini amaçlar. Kristal silika gibi belirli maddelerin maruziyet değerlendirmesinde özellikle önemlidir.
Toz Türleri ve Sağlık Riskleri
Tozlar yalnızca görünür parçacıklardan oluşmaz. Gözle fark edilmeyen ince partiküller de havada asılı kalabilir ve solunum yoluyla vücuda alınabilir. Bu nedenle değerlendirme yalnızca ortamın görsel olarak tozlu olup olmadığına göre yapılmamalıdır.
Mineral Tozlar
Silika, kömür, taş, mermer, çimento, alçı ve benzeri mineral içerikli tozlar; kırma, kesme, delme, taşlama ve öğütme faaliyetlerinde oluşabilir.
Metal Tozları
Demir, alüminyum, kurşun, krom, nikel ve benzeri metallerin işlendiği proseslerde oluşabilir. Risk değerlendirmesi tozun metal içeriğine göre yapılmalıdır.
Organik Tozlar
Un, tahıl, pamuk, tekstil lifi, ahşap, yem, deri ve benzeri organik maddelerin işlendiği ortamlarda oluşabilir; alerjik ve solunumsal etkiler gösterebilir.
Kimyasal Tozlar
Pigment, boya hammaddesi, deterjan, ilaç, plastik katkısı ve diğer kimyasal maddelerin üretim veya kullanım süreçlerinde ortaya çıkabilir.
Yanıcı ve Patlayıcı Tozlar
Metal, un, şeker, nişasta, ahşap ve bazı plastik tozları uygun yoğunluk ve tutuşturucu kaynak bulunması halinde patlayıcı atmosfer oluşturabilir.
Lifsi Tozlar
Lif formundaki parçacıklar solunum sistemi açısından farklı davranabilir. Malzemenin niteliği ve ilgili özel mevzuat ayrıca değerlendirilmelidir.
Ortamda ölçülen sabit nokta toz değeri, çalışanın kişisel maruziyetini doğrudan göstermeyebilir. Çalışanın farklı görevler arasında hareket etmesi, toz kaynağına yakınlığı ve çalışma süresi nedeniyle kişisel maruziyet ölçümü ile ortam ölçümünün sonuçları farklı amaçlarla değerlendirilmelidir.
Toz Ölçümü Hangi İşyerlerinde Yapılır?
Toz ölçümü; üretim, işleme, kırma, kesme, taşıma, boşaltma, karıştırma, dolum, paketleme veya temizlik sırasında havaya partikül yayılabilen tüm işyerlerinde gerekli olabilir.
Maden, Taş ve Mermer İşleri
Delme, patlatma, kırma, eleme, öğütme, kesme, parlatma ve nakliye faaliyetlerinin yürütüldüğü işyerleri.
İnşaat ve Yapı Malzemeleri
Beton, çimento, seramik, tuğla, alçı, izolasyon ve yıkım çalışmalarında toz oluşan sahalar.
Metal ve Döküm Sanayi
Taşlama, kumlama, döküm, yüzey hazırlama, kesim, kaynak sonrası temizlik ve metal işleme faaliyetleri.
Ahşap ve Mobilya Üretimi
Kesme, zımparalama, frezeleme, planya, talaş toplama ve levha işleme süreçlerinin bulunduğu işletmeler.
Gıda, Yem ve Tarım
Un, tahıl, şeker, baharat, yem, tohum ve diğer kuru ürünlerin boşaltıldığı, öğütüldüğü, karıştırıldığı veya paketlendiği alanlar.
Tekstil, Kimya ve İlaç
Elyaf, pigment, granül, toz kimyasal, aktif madde veya yardımcı hammaddelerin kullanıldığı üretim ve dolum alanları.
Toz Ölçümü Süreci
Ön İnceleme ve Ölçüm Planı
Kullanılan hammaddeler, güvenlik bilgi formları, toz oluşturan prosesler, çalışan grupları, vardiyalar, maruziyet süreleri ve mevcut kontrol önlemleri incelenir.
Numune Alma Stratejisi
Ölçülecek toz türü ve fraksiyonuna göre uygun numune alma başlığı, filtre, pompa debisi, ölçüm süresi ve temsil edici çalışan veya ölçüm noktaları belirlenir.
Saha Ölçümü ve Laboratuvar Analizi
Numuneler gerçek çalışma koşullarında alınır. Filtrelerde toplanan toz miktarı ve gerekli durumlarda tozun içerdiği belirli maddeler uygun laboratuvar yöntemleriyle analiz edilir.
Değerlendirme ve Raporlama
Sonuçlar; yapılan iş, maruziyet süresi, toz fraksiyonu, kullanılan yöntem, ölçüm belirsizliği ve ilgili maruziyet sınır değerleri dikkate alınarak raporlanır.
Toz Ölçüm Sonuçları Nasıl Değerlendirilir?
Toz ölçüm sonuçları genellikle birim hava hacmindeki toz kütlesi olarak mg/m³ cinsinden ifade edilir. Ancak yalnızca sayısal sonuç yeterli değildir. Sonucun hangi toz fraksiyonuna ait olduğu, hangi yöntemle alındığı, ölçülen tozun kimyasal bileşimi, çalışanın maruziyet süresi ve ilgili sınır değerin kapsamı birlikte değerlendirilmelidir.
Genel toz miktarının yanı sıra kristal silika, metal veya başka bir tehlikeli bileşen bulunması halinde bu maddeler için ayrı analiz ve değerlendirme gerekebilir. Çalışma ortamı ölçüm sonuçlarının kişisel maruziyet sınır değerleriyle doğrudan karşılaştırılması her durumda doğru değildir.
Toz Ölçümü Ne Zaman Tekrarlanmalıdır?
Toz ölçümleri için bütün işyerlerine uygulanabilecek tek bir sabit periyot bulunmaz. Ölçüm ihtiyacı ve tekrar zamanı; risk değerlendirmesi sonuçlarına, proses özelliklerine, tozun niteliğine, çalışan maruziyetindeki değişikliklere ve mevcut kontrol tedbirlerinin etkinliğine göre belirlenmelidir.
Ölçümler; yeni makine veya ekipman kurulması, kullanılan hammadde veya kimyasalın değişmesi, üretim kapasitesinin artması, havalandırma sisteminin yenilenmesi, işyeri yerleşiminin değişmesi, yeni bir toz kaynağının ortaya çıkması, sağlık gözetimi sonuçlarının risk göstermesi veya alınan önlemlerin etkinliğinin doğrulanması gerektiğinde tekrarlanabilir.
Ölçüm Sonrası Alınabilecek Önlemler
Toz maruziyetinin azaltılmasında öncelik, tozun oluşmasını önlemek veya kaynağında kontrol altına almaktır. Yalnızca solunum koruyucu kullanılması kalıcı ve tek başına yeterli bir çözüm olarak değerlendirilmemelidir.
Kaynakta Kontrol
Daha az toz oluşturan hammadde veya yöntem seçimi, kapalı sistemler, ıslak çalışma, otomasyon, lokal emiş ve uygun proses ekipmanı kullanılabilir.
Yayılımın Önlenmesi
Toz kaynağının kapatılması, bölümlerin ayrılması, emiş kanallarının doğru konumlandırılması ve genel havalandırmanın iyileştirilmesi sağlanabilir.
Temizlik ve Bakım
Basınçlı hava ile kontrolsüz temizlikten kaçınılması, uygun endüstriyel vakum sistemlerinin kullanılması ve emiş sistemlerinin düzenli bakımı planlanabilir.
Kişisel Korunma ve Sağlık Gözetimi
Riskin niteliğine uygun solunum koruyucu seçilir, çalışanlara eğitim verilir, kullanım etkinliği izlenir ve gerekli sağlık gözetimi yürütülür.
İlgili Mevzuat ve Yetkili Laboratuvar
İşyeri toz maruziyetlerinin değerlendirilmesinde 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, Tozla Mücadele Yönetmeliği ve İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik başta olmak üzere ilgili iş sağlığı ve güvenliği düzenlemeleri dikkate alınır. Ölçülecek tozun niteliğine göre kimyasal maddeler, kanserojen veya mutajen maddeler ve özel riskler hakkındaki diğer düzenlemeler de kapsamda olabilir.
İş hijyeni kapsamında kullanılacak toz ölçüm, numune alma ve analizleri; İSGÜM tarafından ilgili parametrede ön yeterlik veya yeterlik belgesi verilmiş yetkili laboratuvarlarca gerçekleştirilmelidir. Laboratuvarın yalnızca genel bir akreditasyon belgesine sahip olması yeterli değildir; talep edilen toz parametresi ve kullanılan metot yetki kapsamında bulunmalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Toz ölçümü ile kişisel toz maruziyeti ölçümü aynı şey midir?
Aynı değildir. Çalışma ortamı toz ölçümü belirli bir noktadaki veya alandaki toz düzeyini gösterir. Kişisel toz maruziyeti ölçümü ise çalışanın solunum bölgesinden, görevleri ve hareketleri boyunca aldığı numune ile gerçek maruziyetini belirlemeyi amaçlar. Çalışan riskinin değerlendirilmesinde kişisel maruziyet ölçümü temel öneme sahiptir.
Toplam toz, solunabilir toz ve respirabl toz arasındaki fark nedir?
Bu ifadeler farklı parçacık boyutu gruplarını ve solunum sistemine giriş özelliklerini tanımlar. Solunabilir fraksiyon burun ve ağız yoluyla alınabilen partikülleri, respirabl fraksiyon ise akciğerlerin daha derin bölgelerine ulaşabilen küçük partikülleri temsil eder. Ölçüm başlığı değerlendirilecek riske göre seçilmelidir.
Toz ölçümü kaç yılda bir yapılmalıdır?
Tüm işyerleri için geçerli sabit bir ölçüm periyodu bulunmaz. Ölçümler risk değerlendirmesi sonuçlarına, proses veya hammadde değişikliklerine, çalışan maruziyetindeki değişime, sağlık gözetimi bulgularına ve alınan önlemlerin etkinliğinin doğrulanması ihtiyacına göre tekrarlanmalıdır.
Gözle görünür toz yoksa ölçüm yapılmasına gerek yok mudur?
Hayır. Sağlık açısından önemli olabilecek ince partiküller gözle görülmeyebilir ve havada uzun süre asılı kalabilir. Ölçüm ihtiyacı ortamın görünümüne değil, kullanılan maddelere, yapılan işe ve risk değerlendirmesine göre belirlenmelidir.
Toz ölçümü sırasında üretimin durdurulması gerekir mi?
Genellikle hayır. Sonucun gerçek maruziyeti temsil edebilmesi için ölçümlerin normal üretim, tipik iş yükü ve olağan çalışma koşulları sırasında yapılması gerekir. Olağan dışı duruşlar veya düşük kapasiteyle çalışma ölçümün temsil kabiliyetini azaltabilir.
Toz ölçümünü kim yapabilir?
İş hijyeni kapsamında kullanılacak toz ölçümleri, İSGÜM tarafından ön yeterlik veya yeterlik belgesi verilmiş ve ilgili toz parametresi ile ölçüm metodunda yetkili laboratuvarlar tarafından gerçekleştirilmelidir.
Ortam toz ölçümü sonucu kişisel maruziyet sınır değeriyle karşılaştırılabilir mi?
Her durumda doğrudan karşılaştırma yapılması doğru değildir. Kişisel maruziyet sınır değerleri, çalışanın solunum bölgesinden alınan temsil edici kişisel numuneler için kullanılır. Ortam ölçümü ise kaynak ve alan değerlendirmesi gibi farklı amaçlara hizmet edebilir.
Toz maskesi kullanılması ölçüm ihtiyacını ortadan kaldırır mı?
Hayır. Solunum koruyucu kullanımı maruziyet kontrol hiyerarşisinin son basamaklarından biridir. Öncelikle gerçek maruziyet belirlenmeli; tozun oluşmasını ve yayılmasını önleyen teknik ve organizasyonel tedbirler uygulanmalıdır.
Kristal silika için ayrı analiz gerekir mi?
Evet, işyerinde silika içeren taş, kum, beton, seramik, maden veya benzeri malzemeler işleniyorsa respirabl toz numunesinde kristal silika içeriğinin ayrıca analiz edilmesi gerekebilir. Yalnızca toplam toz miktarı silika maruziyetini değerlendirmek için yeterli olmayabilir.
ISO belgesi fiyatı ve teklif
Ön teklif almak için butona tıklayarak teklif sayfamıza geçebilir, talebinizi orada iletebilirsiniz; ekibimiz değerlendirdikten sonra size dönüş yapar.